Met lokale netwerken op weg naar circulariteit

De Nederlandse samenleving staat voor een enorme uitdaging: de transitie richting een circulaire economie (CE) waarin materialen zoveel mogelijk in de kringloop blijven, zodat er steeds minder nieuwe grondstoffen nodig zijn. Een transitie start met kleine stapjes, met (lokale) projecten waarin nieuwe praktijken worden uitgeprobeerd. Gemeenten spelen daarmee een cruciale rol. In de praktijk blijken ze echter te worstelen met hun rol en positie, te midden van andere actoren. Dit project beoogt ambtelijk trekkers CE van gemeenten te ondersteunen bij hun pogingen om CE lokaal en regionaal te versterken. We gaan daarvoor aan de slag met het ‘bestuurlijk vermogen’ van een gemeente om CE te bevorderen, met ‘stijlen van governance’ die een gemeente hanteert, en met de rol van ‘transitiemakelaars’. Hiermee werken we gericht aan het creëren van effectieve verbindingen met interne en externe actoren, zodat een sterk en samenhangend lokaal netwerk ontstaat dat bijdraagt aan de ontwikkeling van CE.
In dit project werken hogescholen Windesheim en Saxion en hun kennispartners Universiteit Twente, Universiteit Utrecht, Planbureau voor de Leefomgeving en Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving samen met vijftien gemeenten in de brede regio Zwolle. Met een kwalitatieve case-aanpak die kenmerken heeft van actie-onderzoek wordt in acht gemeentelijke cases gezocht naar manieren om het lokale CE-netwerk te versterken. In het project wordt een learning community ingericht met de vijftien deelnemende gemeenten, met als doel om de opbrengst van de acht casestudies te verdiepen en ervaringen uit te wisselen. Het onderzoek levert kennis op over acties om het ‘bestuurlijk vermogen’ en het netwerk voor CE gericht te verbeteren. De nieuwe kennis zal neerslaan in een rapportage, in diverse artikelen en wordt gedeeld in het consortium, via netwerkpartijen en onderwijs. De opbrengst van het project is bruikbaar voor alle gemeenten die hun aanpak voor het bevorderen van de transitie naar CE willen versterken.

Eindrapportage

De Nederlandse samenleving staat voor de opgave om de transitie richting circulaire economie (CE) vorm te geven. In een CE werken organisaties aan waardebehoud van materialen door deze via kringlopen zo vaak mogelijk te benutten. Hierdoor vermindert de behoefte aan primaire grondstoffen en wordt bijgedragen aan een strategischer omgang met grondstoffen, het tegengaan van uitputting van natuurlijke hulpbronnen, biodiversiteitsverlies en klimaatproblematiek.
Transities beginnen met kleine stappen: met lokale projecten waarin nieuwe werkwijzen worden verkend en beproefd. Gemeenten spelen daarin een cruciale rol. In de praktijk blijken zij echter te worstelen met hun rol en positie. Zowel de vraag wat CE concreet inhoudt als de vraag welk proces nodig is om vanuit een gemeente bij te dragen aan de transitie, roept onzekerheid op.
Dit project heeft ambtelijke trekkers CE ondersteund bij hun inspanningen om CE lokaal en regionaal te bevorderen. Netwerksturing was gekozen als invalshoek. In het project werkten de hogescholen Windesheim en Saxion samen met universiteiten Utrecht en Twente, Planbureau voor de Leefomgeving en Rijkswaterstaat Water Verkeer en Leefomgeving, en met zeventien gemeenten in de brede regio Zwolle. Via actieonderzoek is in zeven gemeentelijke cases verkend hoe gemeenten via netwerksturing CE lokaal kunnen stimuleren. In een learning community hebben de zeventien deelnemende gemeenten onderzoeksopbrengsten verdiept en ervaringen uitgewisseld.
Het onderzoek levert kennis op over hoe gemeenten netwerksturing kunnen initiëren, met welke belemmeringen zij te maken krijgen en hoe zij iteratief en ontwikkelingsgericht kunnen werken aan CE. Gemeenten zoeken interne en externe bondgenoten, verbinden deze, werken aan bestuurlijke verankering en stimuleren initiatieven. Het ontwikkelen van aansprekende voorbeelden blijkt waardevol om het gesprek over circulariteit te voeren en concrete handelingsperspectieven te bieden. In dit proces is de ambtenaar zelf een cruciale schakel. De opbrengsten van dit project helpen gemeenten die hun aanpak van de transitie naar een circulaire economie willen versterken.