Ruimte voor eenzaamheid. Samen ontwerpen aan eenzaamheidsvriendelijke omgevingen.

Twee op de vijf Nederlanders voelt zich eenzaam. Dit is een probleem dat aangepakt moet worden, want eenzaamheid heeft een ernstige impact op gezondheid die vergelijkbaar is met de schade van het roken van vijftien sigaretten per dag.
Eenzaamheid wordt niet alleen beïnvloed door persoonlijke kenmerken en sociale netwerken, maar ook door de fysieke leefomgeving waarin we wonen, werken en recreëren. Zo weten we bijvoorbeeld dat eenzaamheid samenhangt met aanwezigheid van groen, voetgangersvriendelijkheid, kwaliteit van woningen, aanwezigheid van voorzieningen, sociaal-economische status van de buurt, veiligheid, sociale cohesie en stedelijke dichtheid.
Toch is er nog te weinig bekend over hoe we omgevingen kunnen ontwerpen die eenzaamheid kunnen verminderen of die bijdragen aan een prettige beleving voor mensen die zich eenzaam voelen. Hiervoor zijn richtlijnen en voorbeelden nodig van concrete ruimtelijke interventies in de leefomgeving, zoals wandelroutes voor terloopse ontmoetingen, voortuinen als overgangszones tussen openbaar en privé, en elementen (kunst, bankjes, speeltoestellen, water) die aanleiding geven om langer te blijven, te kijken en een praatje te maken. In dit project wordt ontwerpkracht ingezet om samen met bewoners en ontwerpers ruimtelijke interventies te ontwikkelen die bijdragen aan het verminderen of meer draaglijk maken van gevoelens van eenzaamheid.
In co-design workshops met groepen bewoners van Eindhoven gaan we omgevingen ontwerpen en visualiseren die zij prettig vinden om te bezoeken als ze zich eenzaam voelen. Dit kunnen omgevingen zijn die bijdragen aan ontmoeting en interactie, of omgevingen waar mensen zich prettig, veilig, en thuis voelen, waar ze zich kunnen ontspannen en kunnen reflecteren op hun gevoelens van eenzaamheid, of waar ze zich verbonden voelen met de omgeving. De resultaten van de workshops worden vervolgens samen met creatieve professionals vertaald naar concrete ontwerpprincipes voor (openbare) ruimtes die eenzaamheid verminderen of waar eenzame mensen zich prettig voelen. Op deze manier draagt dit project bij aan eenzaamheidsvriendelijke omgevingen.

Eindrapportage

Eenzaamheid is een groeiend maatschappelijk vraagstuk: twee op de vijf Nederlanders voelt zich eenzaam. De gevolgen zijn groot, omdat eenzaamheid samenhangt met mentale en fysieke gezondheidsproblemen. Veel interventies zijn gericht op het versterken van sociale netwerken of individuele ondersteuning, terwijl de rol van de fysieke leefomgeving vaak minder aandacht krijgt. Tegelijkertijd laat onderzoek steeds vaker zien dat de inrichting van de openbare ruimte invloed heeft op gevoelens van eenzaamheid. Er is echter nog weinig bekend over hoe omgevingen zo ontworpen kunnen worden dat zij eenzaamheid verminderen of draaglijker maken.

In dit project onderzochten we welke ruimtelijke interventies in de leefomgeving kunnen bijdragen aan het verminderen of verzachten van gevoelens van eenzaamheid. In co-design workshops met kwetsbare bewoners van Eindhoven onderzochten we welke typen openbare ruimte mensen prettig vinden wanneer zij zich eenzaam voelen. In interpretatiesessies met professionals bekeken we vervolgens hoe deze inzichten vertaald kunnen worden naar ontwerpprincipes.

De resultaten laten zien dat de leefomgeving invloed heeft op gevoelens van eenzaamheid. Belangrijke factoren zijn onder meer groen en water, de inrichting van gebouwen en openbare ruimtes, ontmoetingsplekken, voorzieningen zoals bankjes, verlichting en toiletten, en sociale kenmerken zoals de aanwezigheid van mensen, levendigheid, dieren en een schone omgeving.

Uit de workshops kwamen daarnaast vier manieren naar voren waarop de omgeving eenzaamheid kan beïnvloeden: door sociale nabijheid en ontmoeting te stimuleren, een gevoel van verbondenheid te versterken, afleiding te bieden via bijvoorbeeld natuur of activiteiten, en ruimte te creëren voor rust, herstel en reflectie.

Deze inzichten en inzichten uit andere onderzoek hebben we in interpretatiesessies met professionals vertaald naar ruimtelijke strategieën en concrete ontwerprichtlijnen. Een eenzaamheidsvriendelijke leefomgeving ondersteunt niet alleen sociaal contact, maar ook bredere sociale en emotionele behoeften en kan daarmee bijdragen aan welzijn en het omgaan met eenzaamheid in het dagelijks leven.