Van lineaire ontwerpketens naar circulaire ontwerpteams

In onderzoeksproject ‘Van lineaire ontwerpketens naar circulaire ontwerpteams’ staat het functioneren centraal van teams die circulair willen bouwen. Circulair bouwen vraagt van partijen in een circulair ontwerpteam om in te spelen op een veranderend speelveld. Ze moeten leren omgaan met andere partners dan voorheen, met andere doelen en andere processen, terwijl de kaders voor circulair bouwen nog in ontwikkeling zijn.
Het functioneren van circulaire ontwerpteams is een van de grootste uitdagingen bij de overgang naar circulair bouwen. In het onderhavige project wordt op drie locaties in de regio Zwolle met concrete bouwopgaven onderzoek uitgevoerd naar het functioneren van circulaire ontwerpteams. Partijen experimenteren en testen in zulke teams onder leiding van het lectoraat Netwerken in een Circulaire Economie van Hogeschool Windesheim hoe de samenwerking productief kan worden gemaakt. Nieuwe werkpraktijken worden samen met betrokken partijen met actie-onderzoek in een living lab vormgegeven om de uitdaging van circulair bouwen te kunnen aangaan. Aan de hand hiervan wordt kennis ontwikkeld over het vormgeven van de samenwerking in circulaire ontwerpteams en hoe in de informatiebehoefte van betrokken partijen kan worden voorzien. In het onderzoek gaat de aandacht vooral uit naar de rol van de MKB’s in de teams. MKB’s willen slagvaardig en kostenefficiënt kunnen inspelen op veranderingen. De vraag is wat ze nodig hebben om bij te kunnen dragen aan circulair bouwen.
De opgedane kennis zal neerslaan in een eindrapport, artikelen en conferentiebijdragen en wordt gedeeld in het consortium, via netwerkpartijen en onderwijs. Het project helpt bij het ontwikkelen van een lerend netwerk van partijen in de regio Zwolle dat bijdraagt aan de transitie naar een circulaire economie. De cases zijn gekozen in de bouwsector, maar de onderzoeksresultaten zijn ook waardevol voor het versterken van circulariteit in andere sectoren.

Eindrapportage

Dit onderzoek richtte zich op de vraag hoe samenwerking in circulaire bouwprojecten tot stand komt en effectief kan worden ingericht/ingezet in de vroege fasen van het bouwproces en welke rol mkb-bedrijven hebben in zulke samenwerkingen. Circulair bouwen verschilt fundamenteel van de bouwpraktijken die we nu veelal in de praktijk tegenkomen, waarbij materialen uit de aarde worden onttrokken, en na de levensfase van een gebouw als afval eindigen. Bij circulair bouwen wordt er al in de vroege fasen van een circulair bouwproject voor gezorgd dat de materialen in de materialenkringloop blijven en er zo min mogelijk afval is, bijv. Dit vraagt om nieuwe samenwerkingsvormen, rollen en organisatieprincipes, met name in de initiatief- en ontwerpfase.

De studie is gebaseerd op vier Nederlandse casestudies: circulair paviljoen Hessenpoort, Biohub de Tippe, appartementencomplex de Veemarkt en behandelhuis de Dries. Op basis van interviews, participatieve observaties, workshops en documentanalyse is onderzocht hoe de initiatieffase er bij circulaire bouwprojecten vorm krijgt, hoe ontwerpteams ontstaan, hoe ontwerpstrategieën samenwerking beïnvloeden en welke rol het mkb speelt, evenals welke belemmerende en bevorderende factoren optreden.
De resultaten laten zien dat de initiatieffase cruciaal is voor het succes van circulaire bouwprojecten. In deze fase worden ambities, governance, samenwerking en financiële kaders bepaald. Centraal staat de samenhang tussen ambitie, institutionele ruimte en haalbaarheid (“willen, mogen, kunnen”). Wanneer ambities niet worden vertaald naar concrete ontwerpprincipes en randvoorwaarden, ontstaan vertragingen en bijsturing. Waar deze aspecten juist iteratief en in samenhang worden ontwikkeld, ontstaat meer voortgang en stabiliteit.
De gekozen ontwerpstrategie beïnvloedt sterk de complexiteit van samenwerking. Hergebruik van materialen brengt onzekerheden in beschikbaarheid, kwaliteit en kosten met zich mee, waardoor intensieve afstemming nodig is en ontwerpfasen in elkaar overlopen. Strategieën gebaseerd op biobased of gestandaardiseerde oplossingen maken een meer voorspelbaar proces mogelijk.
Het mkb vervult een sleutelrol door hun flexibiliteit, leervermogen en het oppakken van nieuwe rollen, zoals procesregisseur of circulariteitsadviseur. Tegelijkertijd ervaren zij onzekerheden in businesscases, logistieke uitdagingen en ervaren verhoogde risico’s.
De kernconclusie is dat succesvolle projecten zich kenmerken door gedeelde en geconcretiseerde ambities, sterke procesregie, vertrouwen, experimenteerruimte en adaptieve samenwerking. Circulair bouwen is daarmee primair een organisatorische, bestuurlijke en relationele opgave. Niet techniek, maar samenwerking, vertrouwen en institutionele condities bepalen het succes.